Onlangs vond de kennissessie ‘Professional in tijden van polarisatie’ plaats bij Gemeente Arnhem. De sessie werd verzorgd door Annebregt Dijkman, organisatieantropoloog en expert op het gebied van contra-terrorisme, extremisme, radicalisering en inclusie.
Polarisatie en complexe maatschappelijke problemen vragen om een bewuste en flexibele aanpak. Tijdens deze sessie besprak Dijkman hoe we als professionals kunnen omgaan met deze uitdagingen door openheid, reflectie en het erkennen van onzekerheid. Juist door te experimenteren, reflecteren en bewust om te gaan met onze positie en invloed kunnen we effectiever bijdragen aan oplossingen.
Welkomstwoord door de burgemeester
Burgemeester Ahmed Marcouch opende de bijeenkomst met een krachtige introductie over de uitdagingen van polarisatie en inclusie. Hij sprak met Sanam Azizi, D&I-adviseur bij de gemeente Arnhem, en deelde zijn persoonlijke en professionele ervaringen, zoals zijn jeugd in Marokko, zijn migratie naar Nederland en zijn tijd bij de politie.
Hij benadrukte het belang van zelfbewustzijn, het omarmen van meerdere identiteiten en het actief bijdragen aan een inclusieve samenleving. Hij gaf hierbij nog een waardevolle boodschap mee: “Wij mensen hebben veel identiteiten. Zorg dat je daar goed mee verbonden bent; ken je eigen persoonlijkheid. Laat je niet wijsmaken dat je maar één identiteit mag hebben.”
De impact van uitsluiting
Vervolgens was het woord aan Dijkman. Zij introduceerde het onderwerp met de trailer van de film Cafarnaúm van Nadine Labaki. De film gaat over een jongere in Beiroet die zijn ouders aanklaagt omdat ze hem in armoede en ellende op de wereld hebben gezet. De film laat de impact van ongelijkheid en uitsluiting zien en gaf daarmee een krachtige inleiding op het thema van de sessie.
Dijkman groeide op in Friesland, sprak meerdere talen en ervoer onveiligheid in haar jeugd, wat haar uiteindelijk motiveerde om zich te verdiepen in radicalisering, terrorisme en inclusie. Ze deelde verschillende beelden en inzichten uit haar werk. “Ik dacht vroeger dat inclusie enerzijds en polarisatie en radicalisering anderzijds totaal verschillende thema’s waren, maar uiteindelijk gaan ze allebei over in- en uitsluiting langs dezelfde lijnen – het zijn twee extremen daarvan.”
Reflectie en interactie uit de zaal
Tijdens de sessie werden deelnemers nauw betrokken. Zo reflecteerden we op onze eigen ervaringen met inclusie en uitsluiting. Op de vraag "Wat was jouw grootste cadeau als kind?" werden onder andere veiligheid en het krijgen van kansen genoemd. Ook deelden sommigen ervaringen van weerstand van burgers of collega’s die hen niet erkenden als autoriteit.
Ideologische en affectieve polarisatie
Op de vraag wat we verstonden onder polarisatie, kwamen uiteenlopende antwoorden, zoals 'ingraven in standpunten', 'niet willen luisteren', 'angst voor het onbekende' en 'een batterij met plus en min'.
Dijkman legde uit dat er twee vormen van polarisatie zijn:
- Ideologische polarisatie: meningsverschillen op basis van overtuigingen. Hoewel het lijkt alsof deze verschillen toenemen, blijkt uit de geschiedenis dat dit in golfbewegingen gaat.
- Affectieve polarisatie: de gevoelens die we koppelen aan verschillende overtuigingen en hoe we over elkaar denken. Negatieve gevoelens ten opzichte van andersdenkenden nemen toe, waardoor dialoog en begrip afnemen.
Wicked problems: complexe vraagstukken zonder duidelijke oplossing
Polarisatie is moeilijk exact te definiëren, dat merkten we al in de zaal, maar ook in de literatuur is dat terug te zien. Het wordt hiermee beschouwd als een wicked problem: een ongestructureerd maatschappelijk probleem zonder duidelijk begin of einde. Dit soort problemen kennen verschillende perspectieven en geen eenduidige oplossing.
Kenmerken van wicked problems:
- Onduidelijkheid wat precies het probleem is
- Meerdere richtingen mogelijk en je weet vaak niet welke
- Onzekerheid over kennis: niet altijd duidelijk welke aanpak nodig is.
- Perspectiefafhankelijkheid: verschillende groepen zien het probleem anders.
- Geen eenduidige oplossing: eerder betere of slechtere keuzes.
- Onderlinge beïnvloeding: verbonden met andere wicked problems zoals klimaatverandering en energietransitie.
- Verschillende belangen: een oplossing voor de ene groep kan een probleem zijn voor de andere. Het gaat ook over uitwisseling van belangen.
- Grenzeloos karakter: overstijgt landsgrenzen en online-offline structuren.
- Geen natuurlijk eindpunt: blijft zich ontwikkelen. Je weet dus eigenlijk nooit of je genoeg doet.
- Ongestructureerd: professionals zoeken naar orde, maar er is geen vaste oplossing.
Uit het daaropvolgende gesprek in de zaal kwam een treffende opmerking: "We blijven een beetje aan de processen vasthouden. Het staat op schrift, maar wat gaan we ermee doen? Dus niet alleen het vinkje, maar ook het vonkje." Dit onderstreept dat beleid alleen niet voldoende is; er is ook energie en actie nodig om inclusie en verandering daadwerkelijk te realiseren.
De gevolgen van wicked problems
Wicked problems brengen aanzienlijke uitdagingen met zich mee, zowel voor individuen als organisaties. Juist omdat er geen duidelijke oplossing is, kunnen ze leiden tot spanningen binnen de samenleving en beleidsvorming. Als professional word je geconfronteerd met de vraag hoe hiermee om te gaan en welke benadering het meest effectief is.
Enkele gevolgen van wicked problems zijn:
- Onzekerheid bij professionals en beleidsmakers
- Frustratie en ongenoegen over het gebrek aan duidelijke oplossingen.
- Druk om snel te handelen en standpunten in te nemen.
- Behoefte aan grip, wat kan leiden tot rigide beleid.
- Minder ruimte voor leren en reflectie door angst en onzekerheid.
- Risico op ondermijning van democratische waarden.
Een deelnemer zei: "We zoeken houvast, maar soms op manieren die niet productief zijn." Dit sluit aan bij de valkuil van rigide beleid dat het probleem eerder vergroot dan oplost.
 
Wat kun je wél doen? De driestapsbenadering
Dijkman stelde voor om drie strategieën te combineren:
- Experimenteren en innoveren: creatieve benaderingen verkennen zonder angst voor fouten.
- Evalueren en reflecteren: voortdurend beoordelen wat werkt en waarom.
- Excelleren als professional: bewustzijn van je eigen rol en invloed.
Positionaliteit en definitiemacht
Positionaliteit is de manier waarop iemands identiteit invloed heeft op werk en interacties en speelt een rol in polarisatie. Niemand is volledig objectief; onze ervaringen kleuren hoe we de wereld zien. Dit heeft ook invloed op definitiemacht: de invloed die professionals en organisaties hebben bij het bepalen hoe een onderwerp wordt gedefinieerd. Positionaliteit heeft invloed op definitiemacht, omdat degene die de termen en kaders van een discussie bepaalt, dit doet vanuit een eigen perspectief en positie.
Afronding en reflectie
Een steeds complexere samenleving kan veel onzekerheden met zich meebrengen voor organisaties en jou als professional. Het erkennen van onzekerheid vergroot vertrouwen, maakt flexibel beleid mogelijk en voorkomt schijnzekerheid. Door onzekerheden bespreekbaar te maken, ontstaat ruimte voor leren, reflectie en betere besluitvorming.
Dijkman sloot af met enkele tips over omgaan met deze onzekerheden:
- Wees transparant over onzekerheid, zowel als individu als organisatie.
- Gebruik scenario’s in plaats van stelligheden.
- Leg uit hoe je met onzekerheid omgaat en betrek verschillende perspectieven.
- Benoem wat wél zeker is en blijf open voor dialoog.
We danken alle aanwezigen voor hun waardevolle bijdrage en actieve deelname aan deze sessie. Polarisatie en complexe vraagstukken kennen geen eenduidige oplossingen, maar transparantie, dialoog en reflectie kunnen ons als professionals helpen beter met de onzekerheid om te gaan. Uiteindelijk draait het niet om snelle antwoorden, maar om het creëren van ruimte voor nuance, samenwerking en begrip.
 
Bouw mee aan onze online-community
|
